14 listopada 2013

Pałac Kultury i Nauki. Zakaz fotografowania?

Dotarła do mnie ostatnio informacja o pełnej ochronie prawnej „wizerunku” Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie („PKiN”). Trochę mnie to zdziwiło, ale sprawa okazała się być bardzo „formalna”, wobec oficjalnego komunikatu Zarządu Pałacu Kultury i Nauki sp. z o.o. ("Zarząd PKiN"; jest to spółka zarządzająca PKiN). Zgodnie z tym komunikatem:

Wykorzystanie wizerunku Pałacu Kultury i Nauki

Zarząd Pałacu Kultury i Nauki Sp. z o.o. informuje, że na podstawie ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji z dnia 16 kwietnia 1993 r. (tekst jednolity Dz. U. 2003 r. Nr 153 poz. 1503), ustawy Prawo własności przemysłowej z dnia 30 czerwca 2000 r. (tekst jednolity: Dz. U. 2003 r. Nr 119 poz. 1117), ustawy Prawo autorskie z dnia 4 lutego 1994 r. (tekst jednolity: Dz. U. 2006 r. Nr 90 poz. 631) oraz Kodeksu Cywilnego przysługują mu wyłączne prawa do znaku towarowego, jakim jest wizerunek Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie, jak też symbole graficzne i przestrzenne oraz zdjęcia nawiązujące do niego. Wszelkie formy, sposoby jego wykorzystania wymagają pisemnej zgody zarządcy obiektu. Wyjątek stanowią ujęcia obiektu sporządzone dla celów prywatnych, nie zaś dla celów komercyjnych czy zawodowych. Wszystkie wnioski dotyczące wykorzystania wizerunku PKiN rozpatrywane są indywidualnie. Należy je kierować na adres e-mail: zarząd@pkin.pl lub do kancelarii ogólnej ZPKiN Sp. z o.o., piętro 16, pok. 1606.

Może byłoby to ciekawe zjawisko, tyle że stanowi monopolizację niewątpliwie pewnego ogólnego dobra Warszawy. Nie bawiąc się w publicystykę i uciekając od ocen estetycznych i historycznych, czy nam się to podoba, czy nie, PKiN jest niewątpliwie symbolem Warszawy, a jednocześnie ważnym znakiem poprzedniej epoki. Podsumowanie na ten temat znaleźć można w Wikipedii (hasło: Pałac Kultury i Nauki), w której to notce przedstawione są m.in. kontrowersje wokół uznania PKiN za zabytek, a także recepcję PKiN w sztuce.

Wizerunek

Tematem przedstawienia rzeczy (potocznie, ale niewłaściwie nazywanego „wizerunkiem” rzeczy) zajmowałem się w poprzednich postach (Rzecz bez wizerunku, `Zakaz fotografowania`). Temat ten pojawia się również dość często na różnych blogach i forach prawniczych (polecam szczególnie blog F-lex i tag „zakaz fotografowania”. W związku z tym odsyłam do tych źródeł.

W tej notce chciałbym się skupić na kwestiach dotyczących znaków towarowych i możliwości zawłaszczenia (zmonopolizowania) wizualnego przedstawienia PKiN.

Zastrzeżenie „wizerunku” PKiN

Komunikat przytoczony na wstępie sugeruje, że przedmiotem ochrony jest „wizerunek” Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie, a dodatkowo wszelkie symbole graficzne i przestrzenne oraz zdjęcia nawiązujące do niego.

Z komunikatu można wyciągnąć wniosek, że zakres ochrony rozciąga się z kolei na wszelkie formy i sposoby jego wykorzystania. Na ujęcia obiektu sporządzone musi wyrazić pisemną zgodę Zarząd PKiN, z wyjątkiem ujęć obiektu sporządzonych dla celów prywatnych, nie zaś dla celów komercyjnych czy zawodowych.

Podstawą prawną dla tej ochrony miałaby być ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji z dnia 16 kwietnia 1993 r., ustawa Prawo własności przemysłowej z dnia 30 czerwca 2000 r. ("PWP"), ustawa Prawo autorskie z dnia 4 lutego 1994 r. oraz Kodeks Cywilny.

Ochrona znaku towarowego w ustawie prawo własności przemysłowej

Znak towarowy jest samodzielnym dobrem niematerialnym, będącym przedmiotem prawa ochronnego.

Zgodnie z art. 120 ust. 1 PWP:
Znakiem towarowym może być każde oznaczenie, które można przedstawić w sposób graficzny, jeżeli oznaczenie takie nadaje się do odróżnienia towarów jednego przedsiębiorstwa od towarów innego przedsiębiorstwa.  

Treść prawa ochronnego udzielanego na znak towarowy z kolei została określona w art. 153 ust. 1 PWP:
Przez uzyskanie prawa ochronnego nabywa się prawo wyłącznego używania znaku towarowego w sposób zarobkowy lub zawodowy na całym obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.

Jednocześnie, w art. 154 PWP zawarto katalog przykładowych działań mających charakter „używania znaku towarowego”:
Używanie znaku towarowego polega w szczególności na:
1) umieszczaniu tego znaku na towarach objętych prawem ochronnym lub ich opakowaniach, oferowaniu i wprowadzaniu tych towarów do obrotu, ich imporcie lub eksporcie oraz składowaniu w celu oferowania i wprowadzania do obrotu, a także oferowaniu lub świadczeniu usług pod tym znakiem;
2) umieszczaniu znaku na dokumentach związanych z wprowadzaniem towarów do obrotu lub związanych ze świadczeniem usług;  
3) posługiwaniu się nim w celu reklamy.

Naruszenie prawa ochronnego na znak towarowy zostało określone w art. 296 ust. 2 PWP, zgodnie z którym:
Naruszenie prawa ochronnego na znak towarowy polega na bezprawnym używaniu w obrocie gospodarczym:
1) znaku identycznego do zarejestrowanego znaku towarowego w odniesieniu do identycznych towarów;
2) znaku identycznego lub podobnego do zarejestrowanego znaku towarowego w odniesieniu do towarów identycznych lub podobnych, jeżeli zachodzi ryzyko wprowadzenia odbiorców w błąd, które obejmuje w szczególności ryzyko skojarzenia znaku ze znakiem towarowym zarejestrowanym;
3) znaku identycznego lub podobnego do renomowanego znaku towarowego, zarejestrowanego w odniesieniu do jakichkolwiek towarów, jeżeli takie używanie może przynieść używającemu nienależną korzyść lub być szkodliwe dla odróżniającego charakteru bądź renomy znaku wcześniejszego.

Reasumując, w stosunku do znaku towarowego istnieje podstawowa zasada specjalizacji. Oznacza ona, że ochrona znaku towarowego rozciąga się na towary i usługi, na które zostało udzielone prawo ochronne (towary lub usługi identyczne, ewentualnie podobne; pomijam tu znaki renomowane). Co więcej chronione jest tylko używanie danego oznaczenia w charakterze znaku towarowego, a więc w celu odróżniania towarów i usług jednego przedsiębiorcy od towarów i usług innego przedsiębiorcy. Nawet jednak w takim przypadku należy wykazać ryzyko wprowadzenia odbiorcy w błąd - jeżeli towary (usługi) lub oznaczenia są jedynie podobne do tych objętych rejestracją.

Znaki towarowe PKiN

Zarząd PKiN nie wskazuje na konkretny znak (znaki) towarowy podlegający ochronie. Wskazuje jedynie na abstrakcyjny „wizerunek” PKiN. Znaki towarowe to jednak nie ogólna koncepcja, a ściśle określone sposoby przedstawienia. Trzeba tu także zaznaczyć, że fotografowania i przedstawiania istniejącego budynku PKiN nie można utożsamiać z korzystaniem ze znaku towarowego (także) nawiązującego do PKiN. W istocie bowiem jest to przedstawianie istniejącego (dużo wcześniej) realnego obiektu. Przeszukanie baz danych wskazuje na różne zgłoszenia znaków towarowych przez Zarząd PKiN. Wśród nich jak się wydaje, najbardziej oddaje charakter budynku PKiN zarejestrowany znak towarowy przestrzenny, zgłoszony do Urzędu Patentowego RP 14 maja 2007 r. pod numerem Z-325191. Obejmuje on jedynie usługi (nie towary). Poniżej przedstawiony jest ten znak oraz zakres towarów i usług (symbole liczbowe oznaczają klasy wg Klasyfikacji Nicejskiej, są to jedynie klasy dotyczące usług):

(35) usługi w zakresie reklamy i promocji osób trzecich, organizowanie wystaw i targów w celach handlowych i reklamowych oraz organizowania aukcji i pokazów towarów, usługi w zakresie zarządzania działalnością artystyczną, usługi w zakresie zarządzania działalnością gospodarczą, w tym miejscami wystaw i punktami gastronomicznymi, wynajmowanie powierzchni na cele reklamowe: systematyzacja danych i pozyskiwanie danych do komputerowych baz danych, komputerowe zarządzanie plikami 36 usługi w zakresie administrowania nieruchomościami, dzierżawy i wynajmowania nieruchomości oraz obsługi finansowo-księgowej nieruchomości  
(37) usługi w zakresie remontów i prac budowlanych, sztukatorstwo, usługi w zakresie sprzątania i czyszczenia obiektów 39 usługi w zakresie magazynowania i wynajmowania powierzchni magazynowych, usługi w zakresie prowadzenia parkingów, usługi turystyczne oraz pilotażu wycieczek i zwiedzania, usługi w zakresie transportu pasażerskiego
(40) usługi introligatorskie
(41) usługi w zakresie nauczania i organizowania szkoleń (kursów), konferencji, kongresów, sympozjów, seminariów i zjazdów, usługi w zakresie organizowania imprez rozrywkowych i sportowych, usługi w zakresie organizowania konkursów edukacyjnych lub rozrywkowych, widowisk i spektakli wystaw kulturalnych i edukacyjnych, usługi w zakresie wynajmowania sal koncertowych, usługi w zakresie wynajmowania sprzętu audio i wideo, usługi wydawnicze
(42) usługi doradztwa w zakresie sprzętu i oprogramowania komputerowego
(43) usługi w zakresie wynajmowania sal konferencyjnych, usługi w zakresie wypożyczania mebli, usługi w zakresie prowadzenia punktów gastronomicznych
(45) usługi w zakresie ochrony osób i mienia

Założywszy nawet, że wykorzystywanie określonego sposobu przedstawienia w oznaczeniu, które nawiązuje (jest oparte) do bryły budynku PKiN byłoby zmonopolizowane, zakres ochrony ograniczałby się do towarów lub usług identycznych do objętych rejestracją. Jeżeli istniałoby tylko podobieństwo, wymagane jest dodatkowo zaistnienie ryzyka wprowadzenia w błąd odbiorcy, w szczególności ryzyko skojarzenia ze znakiem wcześniejszym.

Powyższe oświadczenie Zarządu PKiN zmierza jednak ku pełnemu zawłaszczeniu „wizerunku” PKiN i wszelkich nawiązań do niego, niezależnie od tego czy oznaczenia są używane w charakterze odróżniającym, czy np. informacyjnym. Co istotne, oświadczenie pomija całkowicie przedstawianie, fotografowanie itd. po prostu istniejącego obiektu w Warszawie, traktując je jako naruszenie praw ochronnych do znaków towarowych. Oświadczenie bowiem odnosi się do jakiegokolwiek używania uwidocznienia samego budynku PKiN, a nie wykorzystania znaku towarowego jako samodzielnego dobra prawnego którego projekt wizualny został przygotowany na podstawie wyglądu budynku PKiN.
Ograniczenie się jedynie do powyższych ogólnych spostrzeżeń co do zasad ochrony znaków towarowych nie wyczerpuje tematu. Nie uwzględnia ono bowiem szerszego kontekstu sprawy, którego pewne ogólne aspekty chciałbym zasygnalizować dalej, a które w mojej opinii mają także pewne znaczenie.

Prawo autorskie

Ustawa o prawie autorskim, na którą powołuje się Zarząd PKiN może dotyczyć utworów w postaci utworu architektonicznego - budynku PKiN, lub uwidocznionych jego fragmentów. Prawa autorskie mogą także obejmować utwory graficzne i przestrzenne oparte na wyglądzie PKiN, które zostały zgłoszone jako znaki towarowe.

Trudno bez zgłębienia tematu wypowiedzieć co do istnienia rzeczywistej podstawy ochrony na gruncie prawa autorskiego PKiN (budynku, elementów projektu itd.), ponieważ wymagałoby to prześledzenia losów praw autorskich, biorąc pod uwagę czas, zmieniające się podstawy prawne, realia poprzedniej epoki, element międzynarodowy itd. Być może ochrona na gruncie prawa autorskiego już wygasła i projekt ten wszedł do domeny publicznej. Pewniejszy jest status oznaczeń zgłoszonych i zarejestrowanych jako znaki towarowe jako utworów (niezależnie od ewentualnego traktowania ich jako ewentualne opracowania bazowego utworu - budynku PKiN).

Wydaje się jednak, że trudno byłoby uznać, że fotografowanie i wykorzystywanie wyglądu istniejącego od lat budynku PKiN miałoby być naruszeniem praw twórców opracowań wyglądu tego budynku, które uzyskały ochronę jako znaki towarowe.

Inne kwestie

Niezależnie od wcześniejszych spostrzeżeń, należy zauważyć, że PKiN został 2 lutego 2007 wpisany do rejestru zabytków (nr rej.: dec.103/07). Jednocześnie PKiN nie jest mieniem prywatnym, jego właścicielem jest m.st. Warszawa, a jedynie zarządcą Zarząd PKiN. Zarząd PKiN jest spółką m.st. Warszawy, która dysponuje 100% kapitałem zakładowym. Co do historii budynku odsyłam m.in. do Wikipedii oraz strony PKiN).

Warto tu sięgnąć także do Konstytucji RP, która przewiduje m.in. uregulowania co do ochrony dziedzictwa narodowego, upowszechniania, dostępu oraz wolności korzystania z dóbr kultury (art. 5, 6 i 73 Konstytucji). Może mieć to znaczenie nie tylko ze względu na wskazany już na wstępie symboliczny charakter PKiN, ale także ze względu na formalne uznanie go za zabytek. Co do traktowania zabytku jako dobra kultury (w kontekście dziedzictwa narodowego) wypowiedział się np. NSA w wyroku z 9 lutego 2006 (sygn. II OSK 494/05). 

Na marginesie warto zauważyć, że szczególne regulacje dotyczące fotografowania muzealiów znalazły się w art. 25 i art. 25a ustawy z dnia 21 listopada 1996 r. o muzeach. Nie wchodząc w szczegóły, odwołam tu do wpisów na blogu VaGli: Zakaz fotografowania w muzeach: stanowisko Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów oraz wskazanych tam dalszych linków.

Podsumowanie

Celem powyższych rozważań było zasygnalizowanie pewnego daleko idącego uproszczenia w rozumieniu zakresu ochrony znaków towarowych i próbach monopolizowania pewnych ogólnych oznaczeń o istotnym znaczeniu oraz wydźwięku społecznym, kulturowym i historycznym. Oczywiście ochrona jest możliwa, należy jednak mieć na uwadze, że prawo wprowadza szereg regulacji zapobiegających monopolizowaniu oznaczeń i dopuszcza możliwości ich wykorzystywania.

Można by się pokusić o analizę jeszcze innych aspektów sprawy, a także rozwinięcie zasygnalizowanych jedynie wątków. Szczególnie interesujące mogłoby być rozwinięcie mniej eksploatowanych w literaturze kwestii konstytucyjnych, charakteru i roli mienia publicznego (samorządowego), może i dostępu do informacji publicznej. Ciekawe byłoby także zwrócenie uwagi na ocenę zdolności rejestrowej znaków towarowych, czy przesłanek wygaśnięcia ich ochrony.

Aktualizacja

Wpadł mi w ręce stosunkowo niedawny wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2012 (sygn. akt IV CSK 23/12)  dotyczący znaku towarowego przestrzennego - opakowania serków i zarzutu naruszania praw do niego poprzez wykorzystanie wyglądu skopka na opakowaniach innych produktów. Lektura uzasadnienia tego wyroku rozjaśnia na pewno wiele poruszonych powyżej zagadnień.
Glosa do tego wyroku jest dostępna  (niestety odpłatnie) w Monitorze Prawniczym.

22:51